Abp Świnka zabronił prowadzenia duszpasterstwa księżom nieznającym języka polskiego6. Wyjątek stanowiła łacina, jako język sprawowania liturgii. Pieśni kościelne śpiewano w języku polskim. Po polsku duchowni musieli uczyć wiernych: „Składu Apostolskiego”, „Modlitwy Pańskiej”, i „Pozdrowienia Anielskiego”. W szkołach nie używano książek, były bardzo drogie i pilnie strzeżone ze względu na ich wartość. Powstawały podręczniki szkolne polskich autorów np.: Marka z Opatowa, Wacława z Obornik. Łaciny uczono także na podstawie podręcznika Aeliusza Donatusa - Ars Grammatica7. Lokalnie np. we Fromborku przy katedrze w XV i XVI wieku uczono łaciny z podręcznika Molnera pt. "Moglossa". Wydanie podręcznika ukończono w 1454 r. w Królewcu przez Jakuba Birka8. Pomocnymi w nauczaniu były książki rękopiśmienne pisane na własny użytek szkolny, np. rękopis z końca XIV wieku napisany w Gnieźnie, zachowany w Erfurcie9. Podobnie zachowały się teksty szkolne w Kodeksie Biblioteki Jagiellońskiej kopiowane w 1419 r. przez ubogiego Wisława z Błonia10. W Łowiczu, w kościele Wniebowzięcia NMP do 1433 r. istniała szkółka parafialna, ale w XV wieku brak jest informacji, czy w drugiej parafii erygowanej w 1404 r. pw. Św. Ducha istniała szkoła parafialna11.
W tym czasie mistrzem w szkole przy parafii Wniebowzięcia NMP był Strzeszko12. Gdy zrezygnował z tej posady, po utworzeniu kolegiaty, arcybiskup zadbał o to, aby otrzymał nowe, także dobre stanowisko. Strzeszko objął scholasterię kościoła kolegiackiego w Łęczycy13.
Zbigniew Oleśnicki (młodszy) [bratanek kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (starszy)] został biskupem w 1473 r. i objął diecezję włocławską, ale w sprawy biskupstwa zaangażował się dopiero po rezygnacji z podkanclerstwa w roku 1476. Zmarł w 1493 r. w Łowiczu, pochowany w Katedrze w Gnieźnie.
Szkoła kolegiacka rozwija się. Była to szkoła podległa Kapitule. Członkowie kapituły mogli być także nauczycielami w tej szkole. Jednym z bardziej sławnych nauczycieli w tej szkole był Mikołaj Kotwicz, w kolegiacie był altarystą, łowickim kanonikiem, prałatem dziekanem [1492]. Był wykształconym prawnikiem we Włoszech.
Był notariuszem abpa Zbigniewa Oleśnickiego i dla niego spisał dawne polskie prawa synodalne. Może także on był przez pewien okres rektorem tej szkoły26. W 1493 r. król Jan Olbracht swoją obecnością na elekcji w kapitule gnieźnieńskiej spowodował, iż wybrano Fryderyka, jego brata, na arcybiskupa gnieźnieńskiego. W ciągu kilku dni: 23, 24, 25 marca Fryderyk przyjął wyższe święcenia (subdiakonatu, diakonatu i prezbiteratu) i został konsekrowany arcybiskupem. Bulla prekonizacyjna pochodziła z 20 września 1493 r. Na skutek działań wysłanników królewskich Piotra Wapowskiego - dziekana opatowskiego i Mikołaja Kotwicza - dziekana łowickiego, papież zatwierdził elekta i pozwolił mu zatrzymać biskupstwo krakowskie. Był to pierwszy przypadek połączenia w ręku jednej osoby biskupstwa krakowskiego i arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Wspomniane poselstwo do Rzymu było poprzedzone innym: kanonik płocki - Michał Prażmowski miał wystarać się dla Fryderyka o kardynalat. Napotykało to jednak przeciwdziałania ze strony abp gnieźnieńskiego Zbigniewa Oleśnickiego.
Biskup kameryński to Bernardo Bongiiovanni – nuncjusz papieski w latach 1560-63.39 Biskup ten był w Polsce niechętnie przyjmowany nawet przez samego Stanisława Hozjusza, a także przez posła polskiego w Rzymie Adama Konarskiego. Plotka, o której pisze Jerzy z Tyczyna, to zapewne reakcja na pismo przesłane do Rzymu przez nuncjusza tzw. spis „bluźnierstw przeciwko Bogu oraz plag Kościołowi i duchowieństwu na sejmie piotrkowskim zadanych”. W związku z takimi informacjami z Polski wojowniczy papież był negatywnie ustosunkowany do zwolenników Polski i Polaków w samym Rzymie np. w osobie wpływowego kardynała Puteo. „Oliwą do ognia” stała się sprawa Jakuba Uchańskiego mianowanego na biskupa kujawskiego, po śmierci biskupa Drohojowskiego. Decyzję króla akceptowało duchowieństwo polskie. Wpływ władcy polskiego na obsadzanie wakujących stolic biskupich był faktem dostrzegalnym w Kościele na terenach państwa polskiego w czasach od chwili powstania państwa polskiego, poprzez rozbicie dzielnicowe, do czasów Kazimierza Wielkiego. Kazimierz Wielki jak i późniejsi władcy traktowali Kościół, jako instytucję nie tylko prowadzącą do zbawienia po śmierci, ale również pozostającą na usługach państwa chrześcijańskiego. Król wychodził z założenia, że jest naturalnym opiekunem Kościoła i obrońcą jego praw.40 Na tym podłożu zrodziły się tendencje do ingerowania w sprawy osadzania biskupstw, a szczególnie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego.
Dlatego w Polsce nikt nie był zdziwiony podjętymi decyzjami króla w sprawie nominacji Jakuba Uchańskiego. W 1557 r. decyzję popierał także abp Dzierzgowski przebywający w tym czasie w Łowiczu. Radośnie tą decyzję przyjęli i innowiercy, gdyż bp Uchański był zdecydowanym sympatykiem „nowinkarzy” i taką opinię przekazał Lippomani papieżowi. Wiadomość ta raz na zawsze, w oczach tego papieża, zamykała drogę do awansów biskupowi Uchańskiemu w Kościele. Papież był jednocześnie przerażony, że biskup utrzymywał tak bliskie stosunki z innowiercami (Radziwiłł). Król, zgodnie ze zwyczajem, wysłał do papieża poselstwo celu potwierdzenia jego nominacji na biskupa kujawskiego. Papież odmówił, a król poczuł się urażony. W tym czasie Franciszek Krasiński, także wysłał posłów do papieża, ale i jego interwencja nie pomogła.43 Na polecenie papieża do Polski udał się kardynał Robiba oraz znany jezuita Piotr Kanizy. Drugim towarzyszem kardynała był Teodor z Amsterdamu. Osobę Kanizego wybrano nie przypadkowo, gdyż był w bliskich stosunkach z Marcinem Kromerem44, który był zwolennikiem sprowadzenia jezuitów do Polski i obiecywał im dostęp do Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pomysł sprowadzenia Jezuitów popierał także bp Zebrzydowski, który chciałby uaktywnić na uniwersytecie nauki humanistyczne. Kromer także liczył, że uda mu się otworzyć nową bursę na trzydzieści osób, prowadzoną przez jezuitów. Po przyjeździe do Krakowa Kanizy wygłosił porywającą mowę, której słuchali: legat papieski, bp Zebrzydowski, profesorowie i studenci. Zachęcony sukcesem Kanizy, zamierzał się udać do króla polskiego. Kanizy był pewny, bo popierał go prymas Polski abp Dzierzgowski, którego po drodze odwiedził w Łowiczu. Prymas w rozmowie z Kanizym snuł plany założenia fundacji dla jezuitów, a Kanizy słuchał zachęcających propozycji dla Towarzystwa Jezusowego. W rozmowach tych uczestniczył Franciszek Krasiński, który w późniejszym czasie został zwolennikiem sprowadzenia zakonników.
Przerębski wtedy odpowiedział, że może przybyć więcej, bo otworzy drugie kolegium. Po przeprowadzonych rozmowach, obaj byli przekonani, że sprawa otwarcia kolegium jezuickiego to kwestia najbliższego czasu. Jednak w dalszych rozmowach, zadano sobie pytanie, kto będzie opiekunem kolegium. Dla prymasa to sprawa prosta i oczywista - będzie nim Piotr Kanizy45. Jednak Kanizy został wezwany przez niemieckiego monarchę na sejm w Augsburgu.
Po wyjeździe Kanizego z Polski, następca abpa Dzierzgowskiego, abp Przerębski w korespondencji, nie nawiązywał do organizacji kolegium w Łowiczu, ponieważ naraził się już rozmowami z Kanizym starszemu duchowieństwu, które niechętne było sprowadzeniu jezuitów do Polski. W następnych latach 1563 - 64 najbliższe stosunki z dworem Jakuba Uchańskiego utrzymywał czeski jezuita Hostousky. Tenże zakonnik był stałym bywalcem na dworze Uchańskiego46. Uchański mimo stosowania zasad „nowinkarzy” w swoim życiu, czemu przeciwny był Hozjusz, np. Hozjusz w korespondencji do Jakuba Uchańskiego z dnia 2.XI.1555 r. domagał się łaciny zamiast języka polskiego w korespondencji między biskupami, bronił celibatu, komunii św. w jednej postaci, napominał za myśl o soborze narodowym, to jednak Uchański był w późniejszych czasach pozytywnie nastawiony do działań jezuitów, uważając ich za wspaniałych nauczycieli. Jednak do Polski ich nie sprowadził. Tematem tym zajął się, gdy został arcybiskupem gnieźnieńskim. Ambicję założenia dobrej szkoły w Łowiczu, chciał zrealizować dopiero pod koniec swojego życia, poprzez budowę budynku dla jezuitów. Jak wykazała historia, zamiary arcybiskupów gnieźnieńskich Dzierzgowskiego, Przerębskiego i Uchańskiego sprowadzenia jezuitów do Łowicza nigdy się nie ziściły.
Dnia 7.VIII.1565 r. Hozjusz przewodniczył sesji synodu diecezjalnego w kościele pw. Św. Piotra i Pawła w Lidzbarku. Synod ten zdecydował oddać seminarium duchowne jezuitom. Kapituła Warmińska jednak nie zgodziła się sprzedać dóbr stołowych na cel fundacji seminarium duchownego. Dopiero za zgodą papieża doszło do sprzedaży tych dóbr.
16 XII 1566 powstał drugi dokument erekcyjny seminarium duchownego w Braniewie. Pod dokumentem erekcyjnym podpisali się Stanisław Hozjusz47, Marcin Kromer i Walenty Kluczborski48 w obecności nuncjusza Ruggieri49.
Po śmierci kasztelana gostyńskiego J.W. Marcina Sadowskiego w 1654 r. fundatora zespołu klasztornego dla SS. Bernardynek kasztelanem gostyńskim został Jan ze Szamowa Szamowski h. Prus ożeniony z Anną z Byków61. Małżeństwo to nie chcąc być gorsze od swoich poprzedników, postanowiło założyć w Łowiczu fundację OO Pijarów – i w tym celu ofiarowali 26 tysięcy zł polskich na budowę kolegium. Oprócz tego kupili dla Pijarów kamienicę tzw. „Doktorowską” za 9 tysięcy złotych polskich62. Umowę z Kapitułą, od której fundator kupił kamienicę podpisali prowincjał pijarów ojciec Venceslaus od Ś.Ś. Sakramentów i ojciec Adalbertus [Wojciech] od Św. Teresy pierwszy rektor szkoły pijarów63.
W dniu 14 marca 1668 r. przybyło do Łowicza dwóch Pijarów z Węgier, których początkowo podejmował gościnnie kanonik kapituły łowickiej ks. Adam Kazimierz Oporowicz64. Przybyłych pijarów Oporowicz podejmował i gościł, dopóki nie zostały dla nich przygotowane oddzielne pomieszczenia65. Przybyli dwaj bracia zostali wprowadzeni do kamienicy. Jak wynika z wpisów do kronik SS. Bernardynek mających już swój nowy murowany, w miejscu drewnianego, klasztor pobudowany od roku 1651 przez Poncinich, że:
„W roku 1671 Marianna Załuska, matka SS. Bernardynek klasztoru łowickiego dowiedziała się, że Superior OO Pijarów wraz ze swoimi ojcami zostali opuszczeni przez swoich fundatorów Ich Mości Szamowskich Kasztelanostwo Gostyńskich66. Fundacja to była bardzo słabo wyposażona i żałowana. OO. Pijarzy żyli w niedostatku prawie wszystkich rzeczy. Wiedziona pobożnym miłosierdziem oddała im próżne oficyny, co więcej dała żywność, kuchnię, naczynia kuchenne i refektarskie (refektarz – w klasztorze miejsce spożywania posiłków), serwetki, noże, naczynia do picia, itd.
W trzech pokojach sypialnych wyposażyły łóżka, pościel, poduszki, stołki, krzesła, umywalnie i ręczniki. Oprócz tego każdego dnia posyłała im tak obiady, jako i kolacje, to wszystko, co było potrzebne do jedzenia, picia na trzy osoby. Ona też wybrała ojca Adalbertus (Wojciecha) na spowiednika dla siebie i swoich sióstr i prosiła ks. Arcybiskupa (Prażmowskiego) o to, by swoją powagą i władzą raczył ten wybór potwierdzić”67.
Aktualną trudną sytuację ojców pijarów uwiarygadnia autor współczesny, piszący o pijarach:
"Pieniądze zapisane przez Szamowskich i innych płynęły systematycznie, lecz nie zaspakajały potrzeb. Ks. Siewierkiewicz zmuszony był jeździć po kweście"68.
W tym czasie Prymas Prażmowski nie odstąpił od swojego pierwotnego zamiaru oddania całego klasztoru i kościoła SS. Bernardynek Ojcom Pijarom na własność. Dlaczego Prymas chciał wyrzucić SS Bernardynki z ich klasztoru, nie będę tego opisywał, bo nie jest to tematem. W roku 1771 w Łowiczu były dwie siostry Bernardynki. Upłynął ten rok i wtedy:
"Prymas wezwał ojca Ignacego od św. Ksawerego i oświadczył mu by przyjął klasztor i kościół Bernardynek"69.
Jednak Pijar, O. Ignacy był wyjątkowo mądrym człowiekiem i jak opisano w kronice sióstr:
„sprzeciwił się dla tych powodów-I - W Rzymie się pierwej poradzi, II - Uświadomi Prowincjała i Rektora, III - Wiadomości wszystkim wokół opublikowane być mają, IV - I wtedy najpierw nie przywłaszczenie domu zakonnic, ale opiekę nad nim przyjąć mogą”.
Mądre rozwiązanie pijara i jego postawa spodobała się Prymasowi, a szczególnie propozycja opieki nad obiektem, gdyż do tej pory opiekował się ks. Małachowski, proboszcz parafii w Głownie. W 1672 roku zabranie klasztoru Bernardynkom stało się faktem dokonanym. Siostra Maria Załuska już w 1671 roku starała się, aby obiektu jej nie zabrano. Pisała do Nuncjusza, podkomorzego Nieborowskiego, który był opiekunem z ramienia fundatora Sadowskiego, do Kongregacji Kardynałów w Rzymie.
Potem nastąpiła zwycięska bitwa pod Chocimiem hetmana Sobieskiego i w maju następnego roku wybrano go królem.
W okresie zamieszek politycznych, nagle 15 kwietnia 1673 roku zmarł Prymas Prażmowski70
„wtedy kuria rzymska miała ręce rozwiązane i przesłała odpowiedz na list matki Załuskiej z roku 1671. Siostry przez ręce nuncjusza papieskiego otrzymały list od św. Kongregacji pisany 1671 w Rzymie, w którym pod karą ekskomuniki ostro nakazał zwrot klasztoru i kościoła, Siostrom Bernardynkom.”
Następca abpa Prażmowskiego, książę Kazimierz Florian Czartoryski nie był przeciwnikiem Bernardynek. Zmarł po 4 miesiącach pobytu na stolicy arcybiskupiej. Natomiast następcy w osobach abpa Olszowskiego zmarły 1677 r., abpa Wydźgi zmarły w 1686 r., już byli do sióstr nastawieni bardzo pozytywnie. Sprawa przekazywania obiektów, które już były w posiadaniu Pijarów ciągnęła się jednak do 1678 roku. W związku z trudnościami wyegzekwowania swojej własności, jak podają kroniki, siostry zastosowały fortel, aby przyspieszyć zwrot ich majętności
„Skorzystały z dnia odpustowego, w którym księża Pijarzy byli bardzo zajęci nabożeństwem w którymś kościele. Zakonnice przebrane za rycerzy, zjechały nagle do miasta, opanowały klasztor, usunęły chorych księży i różne inne sprzęty, a zatarasowawszy drzwi furty, księży Pijarów do siedziby więcej już nie wpuściły”.
Biorąc pod uwagę ogólne zamieszanie w tym czasie w Polsce, istnieje prawdopodobieństwo, że tak mogło być. W każdym razie po pewnym czasie Bernardynki musiały się ukorzyć i uznać władzę arcybiskupów nad sobą, skoro ci nie tylko pozwolili na ich powrót, ale je protegowali i czynili dla nich zapisy testamentowe71.
Tak postępowali arcybiskupi: Jan Wydżga, Stanisław Szembek, Teodor Potocki czy Michał Radziejowski. W miesiącu czerwcu 1678 r. przybyły do Łowicza z Wielunia siostry: Konstancja Rusztkowska, Elżbieta Bełdowska i Teresa Urbańska. Pod koniec 1679 roku do Łowicza przybyły siostry Eufrozja Januszkówna, Ludwika Iwońska i Klara Polińska. W tym też roku obleczono w habit siostrę Franciszkę Psarską. (Może z Psar koło Bielaw?) Obłóczyn i profesji dokonali delegowani przez ojca Prowincjała, Bernardyni z Łowicza.
Ostatecznie zakonnice przejęły swoją własność od Pijarów i przetrwały w niej do naszych czasów, opuszczając w XIX do 1918 r., na parę lat.
Także Opatrzność pokierowała losem OO. Pijarów, że z fundacji kasztelana gostyńskiego dofinansowanej przez łowickiego chłopa Wojciecha Zimnego z Bobrownik zwanego „Pracowity”, [tytuł pracowity - laboriosus był przyjęty dla chłopów] i Pstrokońskiego72, pomoc finansową rodziny Roszków73 pobudowali sobie nie mniej okazałą świątynię i klasztor, w którym także z małymi przerwami przetrwali ucząc młodzież do chwili obecnej74. Przez cały czas pracując wytrwale na rzecz wychowania młodzieży75. Ich czyny w historii Polski, a szczególnie w XVIII wieku wyprzedzały epokę.
