Szkolnictwo na terenach powiatów łowickiego i skierniewickiego w latach 1939–1942

Pierwszy września 1939 roku. Dzień rozpoczęcia nowego roku szkolnego przyniósł Polsce zniszczenia, śmierć i łzy wielu polskim rodzinom. Armia niemiecka w sile 1,8 mln żołnierzy [60 dywizji], w tym 7 pancernych i 4 zmotoryzowanych, dwa i pół tysiąca pojazdów pancernych, 2 tys. samolotów, 9 tys. dział i moździerzy przekroczyła granice Polski.
W dniu tym strona polska przeciwstawiła milion żołnierzy, dysponujących 400 czołgami i tankietkami, 2,8 tys. dział, 400 samolotami i 300 w zapasach mobilizacyjnych oraz niedopracowanym do końca planem obrony pod kryptonimem „Zachód”. Wojna obronna trwała do 1 października z Rosją Radziecką, z jej ostatnią bitwą pod Wytycznem, z Niemcami do 2 października na Helu, do 2–5 października pod Kockiem. Po tym czasie pozostał Hubal i organizowana armia podziemna¹.
Niemcy od początku zaczęli organizować się w podbitym kraju. Terror skierowany przeciwko narodowi polskiemu sięgnął także dzieci i szkolnictwo organizowane zgodnie z wytycznymi hitlerowców.
„Uniwersytety i inne szkoły wyższe, szkoły zawodowe, jak i szkoły średnie były zawsze ośrodkiem polskiego szowinistycznego wychowania i powinny być zamknięte. Należy zezwolić jedynie na prowadzenie szkół podstawowych, które powinny nauczać jedynie rzeczy najbardziej prymitywnych: rachunków, czytania i pisania. Nauka w ważnych narodowo dziedzinach, jak: geografia, historia, historia literatury czy gimnastyka musi być zakazana. (...) Wydaje się więc rzeczą celową, aby zatrudnić w przyszłości wysłużonych policjantów polskiej policji jako nauczycieli w polskich szkołach”².

Polskę podzielono na dwie części. Województwo łódzkie, w którym przebiegała granica, przynależne było do Wartlandu z powiatami kutnowskim, łęczyckim, łódzkim, sieradzkim i wieluńskim [wcielono do Rzeszy].
Powiaty skierniewicki, rawski, część brzezińskiego, radomszczański, piotrkowski i łowicki znalazły się w Generalnym Gubernatorstwie³. W skierniewickim Kreisschulrat znajdował się w Magistracie w Skierniewicach.
Poniższe informacje dotyczące zarządzeń szkolnych władz niemieckich pochodzą z zarządzeń Der Kreisschulrat in Skierniewice, wydawanych od 23 IX 1939 r., do okólnika nr 7/19 wydanego przez Der Kreishauptmann in Lowicz z dnia 5 VI 1941 r.
Urząd Szkolny na powiat łowicki znajdował się przy Starostwie Powiatowym z siedzibą przy ulicy Stanisławskiego i powstał już w październiku 1939 r., a jego radcą prawnym został Artur Klippert, podlegający staroście.
Starostwu łowickiemu podlegało 117 szkół podstawowych. Biorąc pod uwagę podział powiatu na gminy, zestawienie szkół w poszczególnych gminach przedstawiało się następująco: Łowicz – 4 szkoły, gmina Bąków – 12 szkół, gmina Bielawy – 11 szkół, gmina Bolimów – 6 szkół, gmina Dąbkowice – 9 szkół, gmina Jeziorko – 17 szkół, gmina Kiernozia – 8 szkół, gmina Kompina – 8 szkół, gmina Lubianków – 8 szkół, Łyszkowice – 14 szkół, gmina Nieborów – 4 szkoły, miasto Głowno – 4 szkoły, gmina Bratoszewice – 6 szkół, gmina Dmosin – 3 szkoły, gmina Domaniewice – 6 szkół⁴.

Niemieckie władze okupacyjne od początku chciały odsunąć nauczycieli Polaków i z ich grona wyodrębnić grupę nauczycieli pochodzenia aryjskiego. Powodem odsunięcia polskich nauczycieli była negatywna opinia o nich we władzach niemieckich:
„Ponieważ polscy nauczyciele, a bodaj w jeszcze wyższym stopniu polskie nauczycielki, są krzewicielkami polskiego szowinizmu, co należy traktować bardzo poważnie, nie mogą pozostawać w szkolnictwie”.
Do szkół w powiecie skierniewickim i łowickim w dniu 28 września 1939 r. wystosowano pisma, aby nauczyciele złożyli odpowiednie oświadczenia o swoim pochodzeniu aryjskim.
W okólniku nr 2 z dnia 31 stycznia 1940 r., w punkcie drugim, ponownie nawiązano do punktu III okólnika nr 1 Komisarza Szkolnego w Skierniewicach. Nauczyciele składający oświadczenia o swoim pochodzeniu aryjskim musieli swoje oświadczenia uzupełnić metrykami urodzin rodziców i dziadków, gdyż wyciągi z ksiąg ludności były niewystarczające.
W tym samym okólniku, sygnowanym jako pismo nr 168/40, zalecano kierownikom szkół zaprzestanie używania okrągłej pieczątki szkoły [z orłem]. Pieczątka miała być zabezpieczona pod zamknięciem.
W związku z tym, iż wprowadzono obowiązkową naukę języka niemieckiego, do 15 lutego 1940 r. należało podać nazwiska nauczycieli uczących tego języka.

Inspektor szkolnictwa polskiego J. Bartecki pismem Der Kreisschulrat Skierniewice nr 552/40 – podobne pisma wystosowano w Łowiczu – informował nauczycieli i kierowników szkół o potrzebie zorganizowania kół PCK Samopomocy Społecznej.
Informował on nauczycieli, że za zezwoleniem władz administracji ogólnej mogą być organizowane koła młodzieżowe PCK. Program działalności tych kół powinien obejmować higienę osobistą uczniów, higienę lokalu szkolnego, pierwszą pomoc w nagłych wypadkach oraz uprawę ziół.
W piśmie informował również o utworzeniu Powiatowego Komitetu Samopomocy Społecznej i Sekcji Opieki nad Dzieckiem. Działalność tych organizacji miała opierać się na dobrej woli ludności, która będzie je wspierać materialnie. Inspektor szkolnictwa polskiego wierzył, że nauczycielstwo, znane ze swej ofiarnej pracy, zmobilizuje ludność wiejską do ofiarnej pomocy potrzebującym dzieciom.
Okólnik nr 3 to pismo, w którym mówi się o wypełnianiu kart ewidencyjnych nauczycieli i ewidencji osób będących na utrzymaniu nauczycieli. W punkcie V mówi się, iż w dystrykcie warszawskim rok szkolny dzieli się na trzy części – od września do grudnia, od grudnia do marca i od kwietnia do czerwca.
W roku szkolnym było 88 dni wolnych, w tym 15 dni na ferie Bożego Narodzenia, 7 dni na Wielkanoc, 4 dni na Zielone Świątki i 62 dni ferii letnich, od 1 lipca do 31 sierpnia.
W tym piśmie, wydanym 29 marca, mówi się także o zarządzeniu z dniem 1 kwietnia przejścia na czas letni [Dziennik Rozporządzeń Generalnego Gubernatora nr 18/40].

Okólnik nr 4 okręgu szkolnego, sygnowany numerem 1524/40, mówi o organizacji roku szkolnego 1940/41. Rok szkolny zaczynał się 2 września, stosownie do istniejących zwyczajów, uroczystym nabożeństwem szkolnym, a od 3 września należało podjąć normalną pracę w szkołach.
Nauczyciele w szkołach, w których było 2 nauczycieli, pracowali 30 godzin tygodniowo, w szkołach, gdzie było 3–4 nauczycieli – 26 godzin tygodniowo, w szkołach, gdzie było 5–6 nauczycieli – 22 godziny tygodniowo, natomiast w szkołach o 7 i więcej nauczycielach – 18 godzin tygodniowo.
Likwidowano nauczanie historii Polski i geografii Polski, a „zaoszczędzone godziny” przeznaczano na uzupełnienie braków z poprzedniego roku. W okólniku podkreśla się i przypomina, że okólnik nr 2 z dnia 23 września 1939 r. mówił o pomijaniu nauczania historii i geografii Polski.
Wycofane zostały podręczniki „Czytanek” i „Wypisów”, używane w okresie przedwojennym od klasy IV, a z „Elementarza” polecono „usunąć kartki z nielojalnymi treściami”.
Okólnik nr 4 mówi także o współpracy z rodzicami dzieci uczęszczających do szkoły. Na walnym zebraniu powinny być podjęte decyzje w sprawie dobrowolnych opłat na szkołę. Protokół z zebrania walnego miał być przechowywany w aktach szkoły.
Okólnik ten mówi również o frekwencji uczniów w szkole. Powodem nieobecności, jak określono w punkcie V wymienionego okólnika, były złe warunki domowe uczniów. Kierownicy szkół zobowiązani byli do dostarczenia uczniom przyborów szkolnych, posiłków i odzieży. W przypadku dalszego opuszczania szkoły przez uczniów należało zgłaszać ten fakt do Dozoru Szkolnego.

W okólniku nr 5 z dnia 7 X 1940 r. władze szkolne w Skierniewicach i Łowiczu zobowiązały kierowników szkół do prenumeraty czasopisma „Ster”. Koszty prenumeraty pokrywali rodzice kwotą 25 gr. W przypadku podania złej liczby egzemplarzy przez kierownictwo za egzemplarze płacili kierownicy i nauczyciele ze swoich uposażeń służbowych w wysokości 92%, a 8% należało zaksięgować w kasie szkoły.
Władze niemieckie przesłały kierownikom szkół wykaz książek przeznaczonych dla uczniów z tzw. „Biblioteki Młodzieży Szkolnej”. Zamówienia należało przesyłać do „Spółdzielni Nauczycielskiej” w Łowiczu lub Skierniewicach⁵.
W tym okólniku mówi się także o modlitwach. Władze niemieckie miały szczególne zastrzeżenia do litanii do Matki Bożej. Zdanie „Królowo Korony Polskiej, módl się za nami” miało być usunięte.
Decyzję podjął Wydział Szkolnictwa Dystryktu Warszawskiego zarządzeniem z dnia 5 września 1940 r. nr 1320/40, w którym znajdowały się powiaty skierniewicki i łowicki.
W punkcie 5 okólnika Kreisschulrat M. Müller pisał, jak bardzo jest zaniepokojony poziomem wychowawczym uczniów. Zachowanie uczniów, zwłaszcza chłopców, budziło wiele zastrzeżeń: palenie papierosów na ulicach, nielegalny handel, żebractwo – szczególnie u przechodzących żołnierzy.
Rady Pedagogiczne zobowiązane zostały do przeprowadzenia analiz i położenia nacisku na sumienne i dokładne wykonywanie obowiązków oraz wyrobienie u wychowanków poczucia godności osobistej.
Uczniowie i nauczyciele w Skierniewicach mogli uzyskać pomoc lekarską u lekarzy z Ubezpieczalni Społecznej przy ulicy Stanisławskiej 6 – lekarz J. Pęszko, Bolimowskiej 7 – lekarz Skoneczna-Szczepaniak, Osadzie Pałacowej – lekarz W. Stańczyk, Kozietulskiego – Ostrowska, Rawskiej 40 – Sembulerus.
Zarządzeniem Generalnego Gubernatora w Krakowie z dnia 23 lipca 1940 r. zostało rozwiązane Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych. Cały majątek Towarzystwa należało przesłać w ciągu dwóch tygodni do Kreishauptmanna w Skierniewicach.

Okólnik nr 6 zalecał prowadzenie obserwacji fenologicznych. Nauczyciele otrzymywali za taką pracę około 10–20 zł rocznie.
W okólniku nr 7 poinformowano kierowników o tym, że po przeczytaniu danego dokumentu urzędowego cały personel powinien złożyć podpis i napisać „czytałem”. Pod podpisem musiała znaleźć się data.
W roku 1940 ferie świąteczne rozpoczynały się 23 grudnia i trwały do 7 stycznia 1941 r. W okresie świątecznym kierownik szkoły miał zadbać o jej uporządkowanie. Nauczyciele zobowiązani byli do przekazania zdjęć do nowych legitymacji służbowych.
W punkcie nr 6 podpisujący okólnik Müller ponownie zwracał uwagę na niewłaściwe zachowanie się uczniów. Obrzucali kamieniami nadjeżdżające pojazdy, a także niszczyli izolatory na liniach telefonicznych.
„Kierownicy i nauczyciele mają wyzyskać wszystkie dostępne środki, aby w przyszłości podobne wypadki nie miały miejsca”.
Kierownicy szkół zobowiązani byli również informować władze wyższe o odbywających się radach pedagogicznych, podając porządek obrad, datę rady, godzinę i miejsce.
W okólniku nr 8 z dnia 15 stycznia 1941 r. zwrócono uwagę kierownikom szkół na posiadanie przez szkoły książek zabronionych przez organa Generalnego Gubernatorstwa. Z bibliotek szkolnych miały zostać usunięte książki o treściach podburzających przeciwko Niemcom.
W związku z okresem zimowym w izbach szkolnych, gdzie nie dało się osiągnąć temperatury +10°C, zajęcia powinny być zawieszone.
Generalny Gubernator wydał także zarządzenie w sprawie ubocznych zajęć nauczycieli. Nauczyciel mógł podejmować zajęcia uboczne, jeśli wyraził na to zgodę Wydział Szkolnictwa Dystryktu Warszawskiego.
Okólnik nr 9 z dnia 17 lutego 1941 r. mówi o statystyce szkolnej według stanu na 1 grudnia 1940 r.
Okólnik nr 3/15 z dnia 4 marca 1941 r. mówi o prenumeracie Dziennika Urzędowego Wydziału Nauki, Wychowania i Wykształcenia Ludowego przy Urzędzie Generalnego Gubernatorstwa. Obowiązek prenumeraty Dziennika obejmował wszystkie szkoły, polskie i ukraińskie.

Następny okólnik, wśród spraw typowo organizacyjnych w szkolnictwie, takich jak legitymacje służbowe nauczycieli, prowadzenie kart ewidencji czy zakończenie roku szkolnego w sobotę 28 czerwca 1941 r., porusza problem „uświadomienia w sprawie tyfusu plamistego”.
Kierownik Der Kreisschulrat w Skierniewicach Müller, a w Łowiczu Klippert, na podstawie zarządzenia Generalnego Gubernatorstwa zobowiązali kierowników szkół do zorganizowania w dniach 10–17 marca 1941 roku tygodnia propagandowego pod hasłem „Żydzi – wszy – tyfus plamisty”.
W zarządzeniu kierownicy i nauczyciele byli zobowiązywani do przekazywania uczniom antyżydowskich treści propagandowych, przedstawiających Żydów jako źródło brudu i chorób. Na omówienie tego tematu należało przeznaczyć jedną godzinę. Pomocą miał być artykuł w „Nowym Kurierze Warszawskim”, a następnie także artykuł w majowym numerze „Steru”. Do szkół miały zostać rozesłane plakaty, które należało umieścić w widocznych miejscach. Uczniowie otrzymywali również ulotki przeznaczone do kolportowania wśród rodzin.
W tym czasie w Łowiczu odbyły się aresztowania nauczycieli uczących w różnych szkołach, np. rektora kościoła SS. Bernardynek i prefekta szkół łowickich ks. Józefa Kopczeskiego – aresztowanego 2 marca 1942 r. Zwolniony z obozu 1 IV 1945 r. nie powrócił już do kraju.
Dyrektor liceum pedagogicznego Stanisław Somorowski zginął w Oświęcimiu w 1941 r. Motyliński – aresztowany 2 marca 1942 r., zwolniony 5 IV 1941 r. Antoni Perzyna – aresztowany 2 marca, zwolniony 5 IV 1941 r.
Aresztowano także nauczyciela z gimnazjum łowickiego Jana Wegnera. W szkole nr 2 pracował jako nauczyciel Hipolit Papieski, który uczył tylko jeden rok. Po opuszczeniu Łowicza działał w Warszawie. Zginął w powstaniu warszawskim w 1944 r.

Okólnik nr 5/17 mówi o zakazie używania w polskich szkołach powszechnych podręcznika Baranowskiego i Noryskiewicza „Życie Religijne”, wydanego przez Księgarnię św. Wojciecha. Wszystkie podręczniki miały być zebrane i przesłane do Urzędu w Skierniewicach i Łowiczu.
Na podstawie okólnika nr 1 z dnia 3 stycznia 1940 r. należało wycofać polskie podręczniki do nauki historii, geografii i języka polskiego, jak również wyeliminować te książki z bibliotek uczniowskich. Wyeliminowane książki należało przesłać do wymienionego Urzędu.
Do użycia wszedł nowy podręcznik – „Elementarz” Edmunda Chodka.
Do szkół miały zostać przesłane nasiona morwy w celu wyhodowania sadzonek. W najbliższym czasie nauczyciele mieli zostać przeszkoleni w hodowli jedwabników.
W tym okólniku wiele miejsca zajmuje problem zbierania ziół przez młodzież szkolną podczas wycieczek. W dalszej części znajdują się zalecenia dotyczące zbierania ziół: które zioła zbierać i w jakim celu. Wskazuje się także ich przeznaczenie. Na herbatę można było zbierać liście malin, liście kopytnika, liście jeżyny, borówek i porzeczek.
Z dzikich ziół leczniczych należało zbierać kwiat lipy, bez czarny, chaber, jagody czarne i malinę leśną. Liście powinno się suszyć w piecach chlebowych lub na strychu. Liście brzozy zbierać przed kwitnieniem, jałowiec zimą, a skrzyp przez całe lato.

Okólnik z 16 maja 1941 r. mówi o zakazie udziału nauczycieli w pracach Polskiego Czerwonego Krzyża. Werbunek do tej organizacji został wstrzymany.
Okólnik z 5 czerwca 1941 r. uzupełnia to kolejnym poleceniem: dotychczasowi członkowie PCK mogli nadal do organizacji należeć, ale nie mogli regulować składek, a współpraca członków z organizacją była zabroniona.
Zakaz ten dotyczył nauczycieli i pracowników szkół. Zakazane było także prowadzenie w szkołach wszelkiego rodzaju prelekcji, odczytów i występów artystów.

Dekretem z dnia 15 kwietnia 1941 r. Urząd Generalnego Gubernatorstwa połączył powiaty skierniewicki i łowicki w jedno starostwo pod nazwą „Starostwo Powiatu Łowickiego”.
W miejsce starostwa skierniewickiego został utworzony „Okręg Komunikacji Wiejskiej”. Obwieszczenie o złączeniu powiatów z dnia 20 VI 1941 r. podpisał starosta łowicki dr Schwender⁶.
W tym czasie zostało wystosowane pismo do nauczycieli powiatu skierniewickiego. Powiatowy radca prawny Müller, w związku z przyłączeniem powiatu skierniewickiego do powiatu łowickiego i swoim przeniesieniem do Warszawy, żegnał się w piśmie z nauczycielami, z którymi współpracował przez dwa lata.
Urząd szkolnictwa objął w Łowiczu Artur Klippert, radca prawny.
W tym czasie łowicki Urząd Szkolny podlegał Staroście Łowickiemu. Stojący na czele urzędu Klippert był z zawodu nauczycielem pracującym na terenie powiatu łowickiego. Jemu podlegali pracownicy polscy: inspektor Aleksander Blum-Kwiatkowski i inspektor J. Bartecki. Sekretarzami byli W. Popławski i J. Krychowski, pomocnikiem był Sokół A. [Antoni?].
Po połączeniu powiatów starostwu łowickiemu podlegało 190 szkół podstawowych. Wysyłane pisma do poszczególnych szkół powszechnych podpisywał Klippert, zaś w roku 1942 pojawia się osoba podpisująca z upoważnienia – E. Stichel.
Okólnik nr 7/19 z 5 czerwca 1941 r. został już wydany przez Der Kreishauptmann in Lowicz.

Zostało zakazane święto Bożego Ciała. Czwartek, 12 czerwca, potraktowano jako dzień roboczy. Święto przeniesiono na najbliższą niedzielę – 15 czerwca.
W Łowiczu właśnie w tym dniu, stosownie do zwyczaju, miała się odbyć procesja w kolegiacie. W niedzielę 15 czerwca miała odbyć się procesja w kościele Św. Ducha, gdzie z parafii kolegiackiej i ss. bernardynek procesjonalnie przychodzili wierni.
Okólnik z dnia 17 VI 1941 r. dotyczył zbierania ziół leczniczych przez uczniów. Instrukcja szczegółowo opisywała, w jaki sposób zbierać zioła, jak je suszyć i pakować. Załącznikiem do pisma był wykaz ziół w języku niemieckim, łacińskim i polskim. Zioła należało dostarczać do składnicy „Herbag”.
Pismem z dnia 21 czerwca 1941 roku Müller poinformował, iż w związku z połączeniem powiatów skierniewickiego i łowickiego zostaje przeniesiony do Warszawy. Kierownictwo wydziału objął Artur Klippert.
Urząd Szkolny przy Starostwie w Łowiczu poinformował nauczycieli, iż na podstawie rozporządzenia dokonano połączenia powiatów skierniewickiego i łowickiego, a dozór szkolny znajduje się w Łowiczu i obejmuje także powiat skierniewicki.
W ekspozyturze w Skierniewicach starosta miał przyjmować w czwartki, w godz. od 15.00 do 18.00.
Potwierdził to również pismem z dnia 23 czerwca 1941 r. radca powiatowy. Jednocześnie poinformował, że Wydział Główny Wiedzy i Nauki Rządu GG z mocą natychmiastową zakazał używania do nauki religii podręczników R. Archutowskiego „Krótki zarys historii Kościoła Katolickiego”, wydanego przez Księgarnię Św. Wojciecha w Poznaniu, Warszawie i Lublinie, oraz książki autorstwa dr. Dajczaka i Białowąsa „Wiara i życie katolickie”.
Oba podręczniki mieli osobiście zebrać kierownicy szkół i dostarczyć do urzędu. Te i poprzednio zabronione książki miały być dostarczone do 15 lipca.
Jednocześnie starosta zwracał się do nauczycieli o kontynuowanie zbierania ziół. Okólniki z 23 czerwca i 15 lipca znajdowały się w załączeniu do tego artykułu.
W okólniku wydanym przez Starostwo w Łowiczu dnia 21 sierpnia 1941 r. ponownie zwrócono uwagę na sprawę zwrotu podręczników zabronionych przez władze niemieckie. Podręczniki należało zwrócić do 1 października 1941 r.

W okólnikach z sierpnia 1941 r. mówi się o legitymacjach uczniów i nauczycieli, chorobie jaglicy i o tym, co powinien zrobić nauczyciel, aby w porę wykryć tę chorobę, a także o zbieraniu ziół.
Starostwo w Łowiczu zajęło się sprawą nauczycieli, którzy byli w związkach małżeńskich z osobami uznawanymi przez okupanta za „niearyjskie”. Do starostwa należało przesłać spis nauczycieli, którzy weszli w związek małżeński z Żydówkami lub Żydami, a także informacje, czy nauczyciel posiada w rodzinie osoby pochodzenia „niearyjskiego” oraz czy jego rodzice lub dziadkowie byli takiego pochodzenia. To samo dotyczyło nauczycielek.
Sprawozdania należało przesłać do 20 września 1941 r.

Dla władz niemieckich niezwykle ważnym problemem było zbieranie ziół, hodowla jedwabników i statystyki.
W okólniku nr 30 zwrócono uwagę na podręczniki. Polskie podręczniki pt. „Przyroda i Geografia” powinny być wycofane. Kierownicy 1 września mieli je zebrać i odesłać do Urzędu w terminie do 15 września.
Rozkład materiału nauczania należało wpisać do 1 października.
Nieodłącznym elementem propagandy hitlerowskiej było pismo „Ster”. Do prenumeraty tego pisma zobowiązane były szkoły na swój koszt.
W okólniku z 17 września 1941 r. zwrócono uwagę dodatkowo na fakt, iż starosta odmówił udzielenia zgody na ferie kartoflane. Motywował to tym, iż z racji trudności w przydziale węgla być może w okresie zimy, podczas dużych mrozów, szkoły nie będą czynne.
W powiecie łowickim instruktorem do spraw jedwabnictwa został pan Garczarczyk, a instruktorem dla szkół rolniczych Tadeusz Chrempiński.
W dalszym ciągu upominano kierowników szkół o dostarczanie do Urzędu zabronionych książek wymienionych we wcześniejszych okólnikach.

Na podstawie dekretu Rządu Generalnej Guberni, Wydział Spraw Wewnętrznych, z dnia 15 IX 1941 r., starosta łowicki dr Schwender ogłoszeniem z dnia 1 X 1941 r. zmienił nazwę miasta Łowicz na nową, w pisowni niemieckiej: „Lowitsch”⁷.
Starosta Powiatowy pismem z dnia 14 października poinformował kierowników szkół o możliwości powstania szkół rolniczych w powiecie. Jednocześnie prowadzono nabór nauczycieli do tych szkół. Z dniem 7 listopada nauczyciele ci mieli podjąć pracę w utworzonych szkołach.
W okólniku nr 34 z 22 października szczegółowo wyjaśniono organizację i pracę szkół rolniczych podległych starostwu.
Na terenie szkół podstawowych zabronione było prowadzenie jakichkolwiek akcji i zbiórek na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża.
Grożono rodzicom i opiekunom za nieobecność dzieci podczas zajęć w szkole. Dyrektorzy zobowiązani byli do przesyłania do Starostwa sprawozdań w sprawie absencji uczniów, według określonego wzoru.
W okólniku nr 34 mówi się również o daninie od mieszkańców. Danina była potrącana nauczycielom od 1 września w czterech ratach. Pieniądze odprowadzano do Zarządu Miejskiego lub gminy.
W okólniku nr 35 Starostwo Powiatowe w Łowiczu mówi o kierowaniu uczniów, którzy ukończyli szkołę podstawową, do zawodu. Jednocześnie starosta wydaje polecenia w sprawie hodowli jedwabników i zbierania ziół.
>Nowi nauczyciele, świeżo przyjęci w sprawie mianowania, mieli się zgłaszać z podaniem i opisanym życiorysem w języku niemieckim.
Ferie świąteczne w okresie Bożego Narodzenia miały trwać od 22 grudnia 1941 r. do 3 stycznia 1942 r.
Jeżeli w szkole, w klasie, nie można było uzyskać temperatury +10°C, a na dworze było mniej niż –20°C, wtedy kierownik mógł zawiesić zajęcia szkolne.

Okólnik z 21 stycznia 1942 r. polecał, aby dzieci szkół podstawowych zaprenumerowały pismo „Mały Ster”. W uzasadnieniu tego polecenia Klippert wyjaśniał, że dzieci mogą ćwiczyć i poprawić jakość czytania właśnie na tym piśmie.
Szczególną uwagę należało poświęcić pszczelarstwu w szkole podstawowej. Nauczyciele chętni do prowadzenia pasiek powinni pisemnie zgłosić do Urzędu swój akces. Szkoły nie miały być obciążone kosztami prowadzenia pasiek.

Zalecano także wprowadzanie hodowli rasowych królików, np. angory.
Polecano również używanie książki Marii Zagórowskiej „Mieszkańcy lasów i pustyni”.
Uczniowie mogli korzystać z Biblii, ale pod warunkiem uzyskania zgody władz na komentarz i naświetlanie faktów.
Nauczanie religii mogła prowadzić osoba duchowna po uzyskaniu zgody władz.
Podczas wizytacji szkół stwierdzono, że ściany w klasach ozdabiano polskimi portretami postaci historycznych. Było to niedopuszczalne i polecono zaprzestać takich praktyk.
Nie było również dopuszczalne, aby klerycy przebywali w szkole w charakterze hospitantów. W takim charakterze mogli przebywać jedynie słuchacze szkół kształcących nauczycieli.
Ponownie w tym piśmie zwrócono uwagę, aby nauczyciele wraz z dziećmi zbierali zioła i prowadzili hodowlę jedwabników.
Na terenie Łowicza wyróżniała się szkoła podstawowa nr 2 na Bratkowicach.

Klippert w okólniku nr 2/42 informował o plakatach popularyzujących walkę z tyfusem w powiązaniu z Żydami. Plakaty miały być rozwieszone w widocznych miejscach.
W tym samym piśmie określono dni świąteczne dla dzieci ukraińskich. Jednocześnie w szkołach mieli mieć wolne w wymienionych dniach dorośli należący do gmin wyznaniowych prawosławnych i greckokatolickich, o ile względy państwowe nie sprzeciwiały się temu.
Kreisschulrat łowicki podkreślał szczególnie temat złej frekwencji uczniów. Pomijając miesiące grudzień, styczeń i luty, z uwagi na mrozy i brak możliwości uzyskania temperatury +10°C w salach, za pozostałe miesiące kierownicy musieli zdawać sprawozdania z absencji uczniów do 5. dnia każdego miesiąca.
Ograniczono lekcje zajęć praktycznych do jednej godziny w tygodniu. Zaoszczędzone godziny nauczyciele zajęć praktycznych powinni wykorzystać w porozumieniu z nauczycielami przyrody i organizować wycieczki w celu zbierania ziół według przysłanych wcześniej wykazów.
W dalszym ciągu w szkołach, gdzie rosły morwy, miały być prowadzone hodowle jedwabników. Konferencja na ten temat miała być zorganizowana później.
Kierownicy szkół zostali zobowiązani do wywieszenia wyciągu z mowy Hitlera z dnia 30 stycznia 1942 r. Plakat miał być wywieszony w widocznym miejscu w szkole [plakat Hitlera znajduje się w archiwum łowickim].

Niemieckie władze szkolnictwa na ziemi łowickiej zaczęły odczuwać sytuację na frontach wojennych⁸.

W okólniku nr 3 z 1942 r. poinformowano kierowników, iż pismo „Mały Ster” będzie dostarczane z opóźnieniem z uwagi na brak papieru.
W okólniku tym mówi się, że nie ma możliwości zwolnienia wcześniej wyznaczonego nauczyciela do hodowli jedwabników. Jednocześnie nauczyciele prowadzący tę hodowlę mieli zostać zaopatrzeni dodatkowo w drewno opałowe.
Uczniowie zostali zobowiązani – a odpowiedzialnymi za to uczyniono dyrektorów szkół – do zbiórki materiałów i odpadów: metali, szmat, żeliwa, papierów i butelek, z wyjątkiem butelek po lekach.
Po zakończeniu zbiórki Urząd oczekiwał sprawozdań.
O godz. 9.00 rano 6 maja 1942 r. w siedzibie Domu Ludowego w Łowiczu miała się odbyć konferencja na temat zbierania ziół. Takie konferencje miały odbyć się również w Głownie i Skierniewicach. Referaty wygłaszali referenci z Warszawy.
Rozporządzeniem Sekretarza Stanu rządu GG nauczyciele szkół mieli uczestniczyć w spisach użytków w gminach. Mieli mieć wolne od zajęć od 11 do 16 maja 1942 r.
Okólnik nr 6/42 zawierał informacje na temat „Organizacji zielarstwa przy szkołach podstawowych w powiecie łowickim 1942 r.”.
Instrukcja wprowadzała rocznie 8 godzin nauczania o zielarstwie, po 2 godziny w każdej porze roku. Przekonywała, jak wielkie znaczenie ekonomiczne ma zbieractwo ziół w okresie wojny, a nawet w czasie pokoju.
Także w tym okólniku mówi się wiele o hodowli jedwabników i czarnej morwie.
Okólnik nr 8 informował o zmianie terminu świąt Wniebowstąpienia Pańskiego i Bożego Ciała. Święta te miały być obchodzone w niedzielę 17 maja i 4 czerwca.
Do okólnika nr 9/42 dołączono informacje o hodowli jedwabników, zielarstwie i pszczelarstwie.
Zawierał on zarządzenia w sprawie zakończenia roku szkolnego, sposobu zaopatrywania się w świadectwa szkolne, kierowania absolwentów do zawodu i szkół, zbierania ziół, hodowli jedwabników oraz czasopism „Ster” i „Mały Ster”, które z uwagi na braki papieru miały zostać wydane po raz ostatni. Wprowadzono także obowiązek zbiórki surowców wtórnych⁹.
W rubryce „Różne” Urząd zobowiązywał nauczycieli do przekazania informacji, gdzie będą przebywać w czasie wolnym.
Uczniowie opuszczający szkołę byli zobowiązani do kontynuowania nauki.
W związku z powstawaniem szkół rolniczych dla tych szkół mieli być szkoleni nauczyciele w okresie ferii.
Wielkie znaczenie miało tępienie wron, które wyrządzały szkody w gospodarstwach. Wielką rolę w propagowaniu tego tematu miała szkoła.
Kierownicy szkół mieli obowiązek przekazania informacji, jakie mapy ścienne posiada szkoła.
Do tego tematu powrócono w treści okólnika nr 11/42, gdzie kierownicy szkół zostali zobowiązani do przesłania sprawozdania ze stanu posiadania map i ilustracji do nauki historii i geografii.

W okresie wakacji osoby, które zbierały trzmielinę, otrzymywały za 1 kg wysuszonych korzeni po 10 zł. Inne zioła skupowała Spółdzielnia „Rolnik” w Łowiczu.
W związku z nieterminowym składaniem sprawozdań Klippert groził kierownikom, iż będą karani za opieszałość w ich przesyłaniu.
Kurs pszczelarzy-nauczycieli miał odbyć się w Żeńskiej Szkole Rolniczej w Dąbrowie Zduńskiej od 20 lipca.
Nauczyciele zostali zobowiązani do zabrania ze sobą: zeszytu, bielizny, jaśka, koca, ręcznika i roweru. Kursanci mieli zwiedzać pobliskie pasieki w gminie.
Za uczestnictwo nauczycieli w kursie nie pobierano żadnych opłat.
W tym czasie starosta łowicki Schwender zarządzeniem z 30 VI 1942 r. nakazał opuszczenie powiatów łowickiego i skierniewickiego przez Cyganów. W przypadku nieopuszczenia powiatów grożono im karami w postaci zamknięcia w getcie żydowskim lub w obozie pracy w Treblince.
Spółdzielnia Rolnicza w Łowiczu prowadziła skup ziół leczniczych.
W okólniku podano terminy zrywania liści malin – po 1 września, a jeżyny – po 15 października. Liście powinny być dostarczane w papierowych torbach, które można było nabyć w wymienionej spółdzielni.
Jednocześnie w okólniku nr 12/42 poinformowano o zakazie zbierania, zrywania, zakupu i sprzedaży dziko rosnących roślin, np. cisu, widłaka, ostnicy, sasanki, orlika, storczyków, zawilców itp.
Okólnik ten informował o zarządzeniach Wydziału Lasów przy Dystrykcie Warszawskim. Za łamanie wymienionych przepisów groziła kara grzywny 500 zł lub kara więzienia do 20 dni.

Okólnik nr 16/42 z dnia 18 listopada 1942 r. mówi o organizacji roku szkolnego 1942/43. Do 5. dnia każdego miesiąca należało przedstawić absencję uczniów za poprzedni miesiąc. Stosownie do dekretu Rządu GG należało niezwłocznie zwrócić do Urzędu wszystkie mapy i obrazy poglądowe. Ostateczny termin ustalono na 1 grudnia 1942 r.¹⁰.
Do 5. dnia każdego miesiąca należało również zgłaszać liczbę godzin pracy pracowników nieetatowych, tj. księży uczących religii, według określonego wzoru.

Ostatni analizowany przez nas okólnik z 1942 r., nr 17, mówi o feriach zimowych, które rozpoczynają się 12 grudnia i trwają do 12 stycznia 1943 roku. Powodem takiego rozporządzenia były duże mrozy.
Świadectwa na półrocze nie miały być wydawane.
Powiatowy Radca Prawny poinformował o nieszczęśliwym wypadku na poligonie wojskowym. Dzieci zbierające liście dotknęły niewybuchu, który eksplodował.
Do dnia 1 lutego 1943 r. należało złożyć formularze na nowe legitymacje służbowe. Nowe legitymacje miały być wydawane po zwróceniu starych.
Zobowiązano kierowników szkół do wykonania sprawozdania ze zbiórki odpadów i starych materiałów. Takie same sprawozdania mieli złożyć ze zbiorów ziół.
Kierownicy szkół mieli posiadać specjalną kontrolkę urlopów, w której rejestrowano podróże, ich cel i miejscowość, do której udawali się urlopowani.
Do dnia 1 stycznia 1943 r. kierownicy szkół mieli podać aktywność nauczycieli jako pomocników przy zbiorach plonów.